Piriformis (peervormige spier)
M. piriformis
Ook bekend als: peervormige spier, diepe heuprotator, piriformissyndroom.
In het kort
De piriformis verbindt het heiligbeen met het dijbeen en ligt dicht bij de grote beenzenuw. Pijn uit triggerpoints moet worden onderscheiden van het bredere, omstreden piriformissyndroom.
Anatomie
Een peervormige diepe bilspier die meestal met meerdere bundels aan de binnenzijde van het heiligbeen begint. Hij verlaat het bekken door de grote zitbeenuitsparing en loopt naar de bovenzijde en mediale rand van de grote draaier van het bovenbeen. Peesverbindingen met obturator internus en gluteus medius variëren. De gebruikelijke heupzenuw loopt onder de spier door, maar varianten komen voor. De spier mag niet als een waaier vanaf de buitenzijde van het darmbeen worden getekend. Een dissectiestudie vond geen rechtstreekse bijdrage aan het heupkapsel.
Functie
Draagt bij aan naar buiten draaien bij een relatief gestrekte heup en aan zijwaarts bewegen bij een meer gebogen heup. De werking verandert met de heupstand en taak. Een studie bij tien gezonde mensen liet activiteit zien tijdens onder meer eenbenig bruggen en uitwendige rotatie; dit ondersteunt een bijdrage aan de heupcontrole. Het onderzoek bewijst niet dat de spier bij bilpijn steeds te kort is of dat één oefening de oorzaak oplost.
Pijn & uitstraling
Het bronpatroon ligt vooral naast het heiligbeen, in de bil en over de achterzijde van de heup, met mogelijke uitbreiding naar het bovenste of middelste deel van het achterbeen. Tekst en figuur gebruiken iets verschillende grenzen; de kaart is daarom een voorbeeld en geen scherpe afbakening. Voet- of kuitklachten zijn geen standaardkenmerk van deze afbeelding. De geraadpleegde literatuur noemt zulke klachten in beperkte klinische beschrijvingen, maar zenuwgerelateerde uitstraling moet apart worden onderzocht. Een triggerpointpatroon en piriformissyndroom zijn niet hetzelfde.
Symptomen & beperkingen
- Diepe bilpijn die kan toenemen bij zitten.
- Pijn of beperkte beweeglijkheid bij de heup naar binnen draaien of naar de middellijn bewegen.
- Klachten kunnen door patiënten als ischias of een hamstringprobleem worden ervaren.
Belasting & onderhoudende factoren
Draaien op één belast been, een uitglijder opvangen, tillen vanuit brede stand en veel bergop lopen kunnen belasten. Langdurig met de heupen gebogen en naar buiten gedraaid zitten of druk van een portefeuille worden als onderhoudende factoren genoemd.
Epidemiologie & onderzoek
Onderzoeken naar piriformissyndroom gebruiken uiteenlopende definities en tests. Zij meten niet vanzelf de prevalentie van triggerpoints. De geraadpleegde literatuur levert geen betrouwbaar algemeen bevolkingscijfer voor piriformistriggerpoints.
Klinische context
Beoordeel mogelijke lumbale radiculopathie, SI- of heupgewrichtspijn en andere oorzaken van diepe bilpijn. De geraadpleegde literatuur benadrukt dat piriformissyndroom geen uniform gedefinieerde aandoening is en niet gelijkstaat aan elk gevoelig punt in deze spier.
Zelfzorg bij piriformis
De diepe heuprotatoren liggen onder de bilspieren. De piriformis is er één van; andere korte spieren hebben eigen aanhechtingen. De heupzenuw loopt dichtbij. Vermijd daarom sterke druk en langdurige rek die zenuwklachten oproepen.
De kleine heupdraaiing in zit is een rustige beginbeweging. Gebruik geen harde bal diep onder het zitvlak. Een diep rekgevoel of uitstraling is geen bewijs dat de juiste spier wordt geraakt. Bij scherpe of tintelende pijn verklein je de beweging of stop je; een zenuw moet niet door sterke druk of langdurig rekken worden behandeld. De 15 cm op de illustratie is een voorbeeld van de beweging, geen verplichte afstand; jouw comfortabele uitslag kan kleiner zijn.
Belasting in je dag aanpassen
Wissel lang zitten af en laat de knieën niet voortdurend ver naar binnen of buiten gedraaid staan.
Ondersteun in zijligging zo nodig beide knieën en enkels met een kussen. Bouw lang op één been staan of zwaar sporten geleidelijk op.
Kleine heupdraaiing in zit
Kies een kleine, rustige beweging die je goed kunt controleren. De uitvoering hieronder is een patiëntvriendelijke startvariant; een persoonlijk oefenplan kan hiervan afwijken.
Zit op een stevige stoel
Zet de bovenbenen ongeveer recht vooruit met de knieën gebogen.
Beweeg de voet naar buiten
Laat één voet een klein stukje naar buiten bewegen terwijl de knie ongeveer op dezelfde plek blijft. Hierdoor draait de heup naar binnen.
Keer rustig terug
Kom terug zonder met de hand de knie te duwen. Kies een kleine, comfortabele uitslag.
Begin met 5 kleine draaiingen per kant. Houd geen sterke eindstand vast. Dit is een milde variant van de actieve heuprotatie.
Wanneer stoppen? Stop bij tintelingen, gevoelloosheid of toenemende uitstraling naar onderbeen of voet. Nieuw krachtsverlies of problemen met plassen, ontlasting of gevoel rond het kruis vraagt direct medische beoordeling.
Zelfmassage: wat past hier?
Gebruik geen harde bal diep in de bil om de piriformis of een andere diepe rotator op te zoeken. Vooral bij tintelingen of uitstraling onder de knie is druk op de zenuwregio ongeschikt. Laat een specifieke techniek eerst beoordelen en aanleren.
Het effect beoordelen en verder opbouwen
Kies eerst één aanpassing of oefening. Vergelijk daarna een gewone activiteit die voor jou lastig was, en kijk ook hoe het later op de dag en de volgende ochtend gaat. Een tijdelijke prettige sensatie is niet hetzelfde als herstel van de belastbaarheid.
Gaat het goed, bouw dan één onderdeel tegelijk op: iets vaker bewegen, iets verder bewegen of later wat meer weerstand. Worden klachten duidelijk erger, verminder dan de belasting en bespreek wat er gebeurt. Blijf je beperkt in dagelijkse activiteiten, laat dan ook andere mogelijke oorzaken onderzoeken.
Hulp bij jouw spierklachten
Herken je klachten en wil je weten wat in jouw situatie past? Bespreek je klachten, beweging en belasting met een fysiotherapeut.
Bekijk onze praktijk en fysiotherapeuten · Meer over myofasciale pijn · Uitleg over dry needling
Bronnen en verdieping
Uitgegeven door Fysio Family. De informatie is bedoeld om klachten en mogelijke samenhang te begrijpen. Een pijnpatroon alleen stelt geen diagnose.
Onderzoek
- Kean Chen & Nizar (2013) — piriformissyndroom bij chronische rugpijn
klinisch prevalentieonderzoek
De 17% gaat over de operationele diagnose piriformissyndroom met een gemodificeerde FAIR-test. Triggerpoints werden niet afzonderlijk onderzocht.
- Solomon et al. (2010) — variabele verbindingen van de diepe heuppezen
Primair onderzoek
Twintig donorheupen; gezamenlijke peesverbindingen beschreven. Chirurgische anatomie, geen triggerpoint- of zelfzorgonderzoek.
- Cooper et al. (2015) — heupkapsel en omliggende structuren
Primair onderzoek
Elf donorheupen; piriformis zonder capsulaire bijdrage, meerdere andere spieren met verbindingen. Anatomische continuïteit bewijst geen klachtenoorzaak.
- Giphart et al. (2012) — piriformis tijdens heupoefeningen
Primair onderzoek
Tien gezonde deelnemers, dertien oefeningen. Verschillende niveaus van spieractiviteit; geen klinische vergelijking van behandelingen.
Anatomie, pijnpatronen en zelfzorg: bronverwijzingen
Travell, Simons & Donnelly’s Myofascial Pain and Dysfunction, 4e editie.
- In het kort: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1744.
- Anatomie: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1748.
- Functie: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1757.
- Pijn en uitstraling: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1760.
- Klachten: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1762.
- Belasting: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1772.
- Onderzoek: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1764.
- Klinische context: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1773.
- Zelfzorg bij piriformis: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Belasting in je dag aanpassen: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Kleine heupdraaiing in zit: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Kleine heupdraaiing in zit: Thuisarts — wanneer hulp zoeken bij rugpijn
- Zelfmassage: wat past hier?: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Het effect beoordelen en verder opbouwen: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Illustratie 1: Piriformis: bil/SI-gebied met mogelijke uitbreiding over het bovenste achterbeen; overlappende patronen zijn geen diagnose. Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1761.
- Illustratie 2: Piriformis: regionale oorsprong aan de binnenzijde van het heiligbeen, pees naar de bovenzijde van de grote draaier en gebruikelijk zenuwverloop eronder. Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1761.