Quadratus femoris (vierkante dijbeenspier)
M. quadratus femoris
Ook bekend als: vierkante dijbeenspier, diepe buitenrotator, ischiofemorale ruimte.
In het kort
De quadratus femoris is een korte, rechthoekige heupspier tussen zitbeen en dijbeen. Er zijn letselcasussen beschreven, maar voor deze uitleg is geen klassiek triggerpoint-uitstralingspatroon beschikbaar.
Anatomie
Een korte rechthoekige spier met grotendeels evenwijdige vezels. Hij loopt vanaf de buitenzijde van de zitbeenknobbel naar de quadrate knobbel en de kam tussen de grote en kleine draaier aan de achterzijde van het bovenbeen. De aanhechting ligt dus lager dan die van de gemelli en niet op de bovenste trochanterpunt. Hij ligt onder gemellus inferior en achter obturator externus. De ruimte tussen zitbeen en bovenbeen is klinisch relevant bij mogelijke inklemming.
Functie
Wordt traditioneel tot de buitenwaartse heuprotatoren gerekend, maar zijn werking verandert met de heupstand. Een draadmodel van drie heupen wees vooral op een gunstige hefboom voor strekken vanuit een gebogen heup. EMG-onderzoek laat eveneens taakafhankelijke activiteit zien. Dit is geen bewijs dat hij uitsluitend één beweging uitvoert of dat een bepaald rekgevoel deze spier selectief test.
Pijn & uitstraling
Voor quadratus femoris is in de geraadpleegde literatuur geen eigen klassiek triggerpointpatroon beschreven. Casussen van scheuren of verrekkingen noemen vooral achterbeen- en bilpijn, soms ook lies- of heuppijn. Spierletsel en triggerpointverwijzing zijn verschillende bevindingen. Een ingekleurde piriformiskaart zou hier daarom misleidend zijn.
Symptomen & beperkingen
- Bij beschreven spierletsels kan pijn diep in de bil of aan de achterzijde van het bovenbeen optreden.
- Zitten of heupbewegingen kunnen bij zulke letsels gevoelig zijn.
- Deze verschijnselen zijn geen gevalideerde set kenmerken van quadratus-femoristriggerpoints.
Belasting & onderhoudende factoren
De spier kan letsel oplopen bij acute belasting en kan worden bekneld in de ischiofemorale ruimte. De algemene bespreking van korte heuprotatoren noemt krachtig afremmen van heuprotatie; een specifieke bewezen oorzaak van triggerpoints wordt niet vastgesteld.
Epidemiologie & onderzoek
De gegevens over de eigen pijnverwijzing komen uit casusstudies van scheuren en verrekkingen. Er worden geen representatieve prevalentiecijfers of gevalideerde triggerpointkaarten voor deze spier gegeven.
Klinische context
Overweeg bij passend klinisch onderzoek ischiofemorale inklemming, spierletsel, hamstring- of heupaandoeningen en lumbale of SI-gerelateerde pijn. Een gevoelig gebied diep in de bil maakt de exacte spierbron niet vanzelf duidelijk.
Zelfzorg bij quadratus femoris
De diepe heuprotatoren liggen onder de bilspieren. De piriformis is er één van; andere korte spieren hebben eigen aanhechtingen. De heupzenuw loopt dichtbij. Vermijd daarom sterke druk en langdurige rek die zenuwklachten oproepen.
Begin met een kleine pijnvrije beweging en pas lange passen of diepe heupstanden aan als die herkenbare pijn oproepen. Ga niet krachtig drukken tussen zitbeen en bovenbeen. Aanhoudende diepe pijn bij belasten vraagt beoordeling, onder meer op spierletsel of ischiofemorale inklemming. De 15 cm op de illustratie is een voorbeeld van de beweging, geen verplichte afstand; jouw comfortabele uitslag kan kleiner zijn.
Belasting in je dag aanpassen
Wissel lang zitten af en laat de knieën niet voortdurend ver naar binnen of buiten gedraaid staan.
Ondersteun in zijligging zo nodig beide knieën en enkels met een kussen. Bouw lang op één been staan of zwaar sporten geleidelijk op.
Kleine heupdraaiing in zit
Kies een kleine, rustige beweging die je goed kunt controleren. De uitvoering hieronder is een patiëntvriendelijke startvariant; een persoonlijk oefenplan kan hiervan afwijken.
Zit op een stevige stoel
Zet de bovenbenen ongeveer recht vooruit met de knieën gebogen.
Beweeg de voet naar buiten
Laat één voet een klein stukje naar buiten bewegen terwijl de knie ongeveer op dezelfde plek blijft. Hierdoor draait de heup naar binnen.
Keer rustig terug
Kom terug zonder met de hand de knie te duwen. Kies een kleine, comfortabele uitslag.
Begin met 5 kleine draaiingen per kant. Houd geen sterke eindstand vast. Dit is een milde variant van de actieve heuprotatie.
Wanneer stoppen? Stop bij tintelingen, gevoelloosheid of toenemende uitstraling naar onderbeen of voet. Nieuw krachtsverlies of problemen met plassen, ontlasting of gevoel rond het kruis vraagt direct medische beoordeling.
Zelfmassage: wat past hier?
Gebruik geen harde bal diep in de bil om de piriformis of een andere diepe rotator op te zoeken. Vooral bij tintelingen of uitstraling onder de knie is druk op de zenuwregio ongeschikt. Laat een specifieke techniek eerst beoordelen en aanleren.
Het effect beoordelen en verder opbouwen
Kies eerst één aanpassing of oefening. Vergelijk daarna een gewone activiteit die voor jou lastig was, en kijk ook hoe het later op de dag en de volgende ochtend gaat. Een tijdelijke prettige sensatie is niet hetzelfde als herstel van de belastbaarheid.
Gaat het goed, bouw dan één onderdeel tegelijk op: iets vaker bewegen, iets verder bewegen of later wat meer weerstand. Worden klachten duidelijk erger, verminder dan de belasting en bespreek wat er gebeurt. Blijf je beperkt in dagelijkse activiteiten, laat dan ook andere mogelijke oorzaken onderzoeken.
Hulp bij jouw spierklachten
Herken je klachten en wil je weten wat in jouw situatie past? Bespreek je klachten, beweging en belasting met een fysiotherapeut.
Bekijk onze praktijk en fysiotherapeuten · Meer over myofasciale pijn · Uitleg over dry needling
Bronnen en verdieping
Uitgegeven door Fysio Family. De informatie is bedoeld om klachten en mogelijke samenhang te begrijpen. Een pijnpatroon alleen stelt geen diagnose.
Onderzoek
- O’Brien & Bui-Mansfield (2007) — MRI van quadratus-femorisscheuren
beeldvormingsonderzoek van spierletsel
Het artikel gaat over een scheur als oorzaak van heuppijn. Het valideert geen triggerpoint-uitstralingspatroon.
- Zibis et al. (2016) — quadratus-femorisscheur en heuppijn
casusbeschrijving
Een ongewone letselcasus; geen prevalentiestudie en geen gevalideerde triggerpointkaart.
- Hodges et al. (2014) — activiteit van de diepe heupspieren
Primair onderzoek
Tien deelnemers, intramusculaire EMG. Activiteit van obturator internus verschilde per richting; geen bewijs voor een algemene stabilisatorfunctie ongeacht de taak.
- Vaarbakken et al. (2015) — positieafhankelijke werking van quadratus femoris en externus
Primair onderzoek
Draadmodellen van drie donorheupen. Voorspelde hefbomen verschillen per heupstand; dit model meet geen behandelsucces bij pijn.
Anatomie, pijnpatronen en zelfzorg: bronverwijzingen
Travell, Simons & Donnelly’s Myofascial Pain and Dysfunction, 4e editie.
- In het kort: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1761.
- Anatomie: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1750.
- Functie: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1757.
- Pijn en uitstraling: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1761.
- Klachten: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1762.
- Belasting: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1750.
- Onderzoek: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1761.
- Klinische context: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1773.
- Zelfzorg bij quadratus femoris: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Belasting in je dag aanpassen: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Kleine heupdraaiing in zit: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Kleine heupdraaiing in zit: Thuisarts — wanneer hulp zoeken bij rugpijn
- Zelfmassage: wat past hier?: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Het effect beoordelen en verder opbouwen: Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1777, 1778, 1782.
- Illustratie 1: Obturator internus: waaier aan de binnenzijde van de bekkenwand; de pees buigt door de kleine zitbeenuitsparing en loopt tussen de gemelli naar de grote draaier. Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1752.
- Illustratie 2: Quadratus femoris: rechthoekige spier van de zitbeenknobbel naar de achterste kam tussen de trochanters. Regionale aanhechtingsvlakken zijn vereenvoudigd. Donnelly, hoofdstuk 57, bronp. 1752.