Serratus anterior (voorste zaagspier)
M. serratus anterior
Ook bekend als: voorste zaagspier.
In het kort
De serratus anterior houdt het schouderblad tegen de borstkas en begeleidt het tijdens armbewegingen. Triggerpointpijn kan daardoor juist als borstwand-, arm- of schouderbladpijn worden ervaren.
Anatomie
De voorste zaagspier ligt breed langs de zijkant van de borstkas en loopt om de ribben heen naar de voorzijde van de mediale schouderbladrand. De geraadpleegde literatuur onderscheidt een bovenste deel van ribben 1–2 naar de bovenste schouderbladhoek, een middendeel van ongeveer ribben 2–4 naar de mediale rand en een onderste waaier van de lagere ribben tot ongeveer rib 9 naar de onderste hoek. Die achterste aanhechtingen liggen tussen ribbenkast en schouderblad, niet op de zichtbare achterkant van het schouderblad. Het aantal slippen en de verdeling variëren; dissectieonderzoek vond onder meer twee verschillende bundels aan rib 2. De nervus thoracicus longus loopt oppervlakkig over de spier. De onderste slippen grijpen tussen delen van de buitenste schuine buikspier in.
Functie
Schuift het schouderblad naar voren rond de borstkas en houdt de mediale rand tegen de ribben. Bij armheffing werkt hij met de trapezius aan opwaartse rotatie en achteroverkanteling van het schouderblad. De onderste waaier draagt sterk bij aan die rotatie; de bovenste en middelste delen helpen de positie begeleiden. Samenwerking met romp en benen kan de spieractivatie tijdens reiken of duwen veranderen. Dat betekent niet dat een voelbare pijnplek bewijst dat een gehele fasciale lijn geblokkeerd zit.
Pijn & uitstraling
De beschreven kern ligt aan de voor-zijkant van de borstkas, vaak onder de oksel op middelste ribhoogte. Een tweede gebied ligt bij de onderste schouderbladhoek. Mogelijke uitbreiding loopt langs de binnenzijde van de arm naar handpalm en vooral ringvinger; de bronfiguur toont ook uitbreiding richting pink. De tekening is geen vaste route die bij iedereen verschijnt. De geraadpleegde literatuur geeft geen afzonderlijk gevalideerde pijnkaart voor elk van de drie anatomische vezelgroepen.
Symptomen & beperkingen
- Borstwandpijn in rust, bij inspanning of bij diep inademen.
- Moeite een comfortabele slaaphouding te vinden of op de betrokken zijde te liggen.
- Pijn bij krachtig naar voren duwen met de schoudergordel.
Belasting & onderhoudende factoren
Langdurig hardlopen, zwaar bovenhands tillen, push-ups en hevig hoesten worden als aanleidingen beschreven. Draaibelasting met de arm gefixeerd en operaties aan de borstkas kunnen eveneens een rol spelen.
Epidemiologie & onderzoek
De geraadpleegde literatuur beschrijft dat 24% van de gevolgde vrouwen een jaar na een borstkankeroperatie actieve triggerpoints in deze spier had. Dit betreft een specifieke postoperatieve populatie; het cijfer geldt niet voor alle mensen met schouder- of borstpijn.
Klinische context
Borstwandpijn kan ook passen bij een ribfractuur, costochondritis, gordelroos, intercostale zenuwpijn, een zenuwwortelprobleem of een oorzaak in hart of longen. Een afstaand schouderblad met krachtsverlies vraagt beoordeling van onder meer de nervus thoracicus longus; het is niet automatisch een triggerpointprobleem. Nieuwe onverklaarde pijn bij ademhalen of benauwdheid hoort niet alleen met rek of massage te worden behandeld.
Zelfzorg bij serratus anterior
De serratus anterior begeleidt het schouderblad rond de ribbenkast. Hij werkt bij reiken, duwen en veel bovenhandse sportbewegingen. De zelfzorg richt zich op rustige schouderbladbeweging en minder piekbelasting.
Laat bij het reiken het schouderblad vrij over de ribben bewegen; knijp het niet voortdurend vast naar achteren. Begin met vijf korte bewegingen zonder extra gewicht. Een draaiende rek met de arm achter een stoel kan bij een gevoelige schouder te sterk zijn. Gebruik dan de ondersteunde start hieronder. Verminder tijdelijk de duur of weerstand van duwen, werpen en bovenhands tillen; bouw later één onderdeel tegelijk op. Gebruik geen harde bal met lichaamsgewicht tegen de ribben en probeer de aanhechting onder het schouderblad niet diep te bereiken.
Belasting in je dag aanpassen
Verdeel zwaar duwen, zwemmen, werpen of bovenhands tillen in kortere stukken wanneer deze de klacht oproepen.
Ondersteun in zijligging de bovenste arm op een kussen, zodat de schouder niet ver naar voren valt.
Ondersteund reiken op tafel
Kies een kleine, rustige beweging die je goed kunt controleren. De uitvoering hieronder is een patiëntvriendelijke startvariant; een persoonlijk oefenplan kan hiervan afwijken.
Leg de onderarmen neer
Zit voor een tafel met ontspannen schouders en de onderarmen op een handdoek.
Reik rustig naar voren
Schuif de handen een klein stukje vooruit en laat de schouderbladen over de ribbenkast meebewegen.
Schuif terug
Kom rustig terug zonder de schouderbladen hard samen te knijpen. Blijf doorademen.
Begin met 5 rustige reikbewegingen. Dit is een lichte functionele start voordat zwaardere duw- of stabiliteitsoefeningen worden overwogen.
Wanneer stoppen? Stop bij scherpe ribpijn, pijn bij ademhalen of toenemende schouderpijn. Een opvallend afstaand schouderblad met zwakte vraagt beoordeling.
Zelfmassage: wat past hier?
Druk niet met je lichaamsgewicht op een harde bal tegen de ribben. De spier ligt dun over de borstkas. Laat een gerichte zachte techniek eerst voordoen en houd deze weg van de oksel.
Het effect beoordelen en verder opbouwen
Kies eerst één aanpassing of oefening. Vergelijk daarna een gewone activiteit die voor jou lastig was, en kijk ook hoe het later op de dag en de volgende ochtend gaat. Een tijdelijke prettige sensatie is niet hetzelfde als herstel van de belastbaarheid.
Gaat het goed, bouw dan één onderdeel tegelijk op: iets vaker bewegen, iets verder bewegen of later wat meer weerstand. Worden klachten duidelijk erger, verminder dan de belasting en bespreek wat er gebeurt. Blijf je beperkt in dagelijkse activiteiten, laat dan ook andere mogelijke oorzaken onderzoeken.
Hulp bij jouw spierklachten
Herken je klachten en wil je weten wat in jouw situatie past? Bespreek je klachten, beweging en belasting met een fysiotherapeut.
Bekijk onze praktijk en fysiotherapeuten · Meer over myofasciale pijn · Uitleg over dry needling
Bronnen en verdieping
Uitgegeven door Fysio Family. De informatie is bedoeld om klachten en mogelijke samenhang te begrijpen. Een pijnpatroon alleen stelt geen diagnose.
Onderzoek
- Torres Lacomba et al. (2010) — spierpijn na borstkankerchirurgie
prospectieve cohortstudie
Het oorspronkelijke abstract rapporteert 116 vrouwen met voltooide jaarfollow-up; het boek noemt hier 106. Het cijfer 24% voor serratus anterior komt uit de boekbespreking en is niet apart zichtbaar in het abstract; de totale incidentie van myofasciale pijn daarin is 44,8%.
- Webb et al. (2018) — onderverdeling van de serratus anterior
Primair anatomisch dissectieonderzoek
Acht gebalsemde spieren met drie structurele delen en twee afzonderlijke bundels aan rib 2. Anatomische onderverdeling is geen bewijs van drie vaste klinische pijnkaarten. Online in 2016, tijdschriftjaargang 2018.
Anatomie, pijnpatronen en zelfzorg: bronverwijzingen
Travell, Simons & Donnelly’s Myofascial Pain and Dysfunction, 4e editie.
- In het kort: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1373.
- Anatomie: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1373.
- Functie: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1375.
- Pijn en uitstraling: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1378.
- Klachten: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1379.
- Belasting: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1386.
- Onderzoek: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1380.
- Klinische context: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1387.
- Zelfzorg bij serratus anterior: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1390, 1392.
- Belasting in je dag aanpassen: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1390, 1392.
- Ondersteund reiken op tafel: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1390, 1392.
- Zelfmassage: wat past hier?: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1390, 1392.
- Het effect beoordelen en verder opbouwen: Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1390, 1392.
- Illustratie 1: Serratus anterior: anterolaterale borst- en schouderbladuitstraling met mogelijke uitbreiding langs de binnenarm naar palm en ringvinger. Hier aan de linkerzijde getoond. Inzet: ribben 1–9 naar de mediale voorzijde van het schouderblad. Een patroon is geen diagnose. Donnelly, hoofdstuk 46, bronp. 1383.